Co to są technologie asystujące?

Czym są technologie asystujące?

Technologie asystujące (TA) – nazywane też technologiami wspomagającymi lub pomocniczymi – to wszelkie urządzenia, oprogramowanie, systemy i narzędzia, które pomagają osobom z niepełnosprawnościami lub trudnościami funkcjonalnymi wykonywać czynności, które byłyby dla nich trudne lub niemożliwe bez tego wsparcia.

Definicja ta obejmuje zarówno proste rozwiązania (jak powiększona klawiatura czy uchwyt na długopis), jak i zaawansowane systemy cyfrowe (jak eye-tracker sterowany wzrokiem czy syntezy mowy). Wspólnym mianownikiem jest zwiększenie samodzielności, komunikacji i jakości życia użytkownika.

Technologie asystujące są stosowane w czterech głównych obszarach:

• Wsparcie widzenia – dla osób niewidomych i słabowidzących
• Wsparcie słuchu – dla osób niesłyszących i niedosłyszących
• Wsparcie komunikacji i motoryki – dla osób z ograniczoną sprawnością ruchową lub niemówiących
• Wsparcie uczenia się i funkcji poznawczych – dla osób z dysleksją, autyzmem, niepełnosprawnością intelektualną

Sprzęt tyflologiczny – wsparcie widzenia

Tyflopedagogika zajmuje się edukacją i rehabilitacją osób z dysfunkcją wzroku. Sprzęt tyflologiczny to urządzenia pomagające osobom niewidomym i słabowidzącym w czytaniu, pisaniu, poruszaniu się i codziennym funkcjonowaniu.

Powiększalniki elektroniczne i lupy

Umożliwiają powiększenie tekstu i obrazu na ekranie lub specjalnym wyświetlaczu. Nowoczesne modele oferują regulację kontrastu, kolorów i jasności – co jest kluczowe przy różnych schorzeniach wzroku.

• Ruby 7HD, Ruby XL HD – przenośne powiększalniki kieszonkowe
• Da Vinci HD 24 Pro – stacjonarny powiększalnik z dużym ekranem
• Prodigi Connect 12 – powiększalnik z możliwością podłączenia do komputera
• Luna 6 – lupa elektroniczna dla starszych użytkowników

Notatniki i klawiatury brajlowskie

Pozwalają osobom niewidomym na czytanie tekstu w alfabecie Braille'a oraz pisanie. Współczesne urządzenia łączą się z komputerem i smartfonem przez Bluetooth.

• Focus 40 Blue, Brailliant BI40x – monitory brajlowskie do komputera
• BraillePen 14 – przenośny notatnik brajlowski
• Mountbatten Tutor – maszyna do pisania w Braille'u dla dzieci

Asystenci wzroku i urządzenia OCR

Odczytują tekst drukowany na głos, rozpoznają twarze, opisują otoczenie – wspierając samodzielność poza domem.

• OrCam MyEye 2.0 – miniaturowa kamera czytająca tekst i rozpoznająca twarze
• Clear Reader+ – przenośny czytnik tekstu drukowanego
• Hark Reader – urządzenie do czytania na głos dokumentów
• SuperNova, ZoomText – oprogramowanie powiększające ekran komputera

Sprzęt surdologiczny – wsparcie słuchu

Surdopedagogika zajmuje się edukacją i rehabilitacją osób z uszkodzonym słuchem. Sprzęt surdologiczny poprawia odbiór dźwięku w trudnych warunkach akustycznych – szkołach, biurach czy przestrzeniach publicznych.

Systemy FM i mikrofony zdalne

Mikrofon noszony przez mówcę (nauczyciela, wykładowcę) przekazuje dźwięk bezpośrednio do aparatu słuchowego lub odbiornika użytkownika, eliminując szumy otoczenia.

• Roger Clip-on Mic – mikrofon do przypięcia do rozmówcy
• Roger Neckloop – pętla indukcyjna noszona na szyi
• Phonak Edumic – mikrofon zdalny dla uczniów niedosłyszących

Systemy wspomagające słyszenie w domu i szkole

• Thomson HQ HED4508 – bezprzewodowy system słuchawkowy do telewizora

Urządzenia AAC – komunikacja alternatywna i wspomagająca

AAC (Augmentative and Alternative Communication) – komunikacja wspomagająca i alternatywna – to metody i narzędzia pomagające osobom, które nie mówią lub mają poważne trudności z mową werbalną. Dotyczy to osób z autyzmem, porażeniem mózgowym, SMA, ALS, afazją i innymi schorzeniami.

Eye-tracking – sterowanie wzrokiem

Eye-tracking to technologia, która śledzi ruch gałki ocznej za pomocą kamery na podczerwień (IR) umieszczonej na krawędzi monitora lub tabletu. Kamera emituje niewidzialne światło odbijające się od rogówki oka – na tej podstawie oprogramowanie oblicza, gdzie użytkownik patrzy, z dokładnością do kilku milimetrów. Przed pierwszym użyciem przeprowadza się krótką kalibrację: użytkownik patrzy przez chwilę na kilka punktów na ekranie, a system uczy się indywidualnych cech jego wzroku.

Technologia ta jest kluczowa przede wszystkim dla osób z SMA (rdzeniowym zanikiem mięśni), ALS (stwardnieniem zanikowym bocznym) oraz mózgowym porażeniem dziecięcym w postaci spastycznej lub dyskinetycznej – czyli wszędzie tam, gdzie sprawność ruchowa rąk jest bardzo ograniczona lub całkowicie nieobecna, a wzrok pozostaje nienaruszony. W praktyce wygląda to tak: dziecko z SMA, które nie może unieść ręki, obsługuje tablet wzrokiem – wybiera literę, symbol lub aplikację, patrząc na nią przez ułamek sekundy.

Przy wyborze systemu eye-tracking warto zwrócić uwagę na wymaganą odległość montażu (niektóre modele działają tylko przy ściśle określonej odległości od twarzy) oraz zgodność z oprogramowaniem AAC – nie każdy eye-tracker współpracuje z każdą aplikacją komunikacyjną.

Urządzenia dostępne w OWiT do wypożyczenia i testowania:

• PCEye 5 – kompaktowy eye-tracker montowany na dolnej krawędzi monitora lub laptopa; obsługuje Windows, współpracuje z Grid 3 i Mówik 2.0; dobry wybór na start
• IntelliGaze IG30NT – zaawansowany system z szerszym zakresem kątowym, przeznaczony dla użytkowników z ograniczoną kontrolą głowy; wyższy próg wejścia, ale większa elastyczność w ustawieniu
• Eye tracker do iPad – rozwiązanie mobilne dedykowane tabletom Apple; umożliwia korzystanie z iOS bez dotyku

Oprogramowanie do komunikacji AAC

Wiele osób z niepełnosprawnością nie może mówić lub mówi w sposób trudny do zrozumienia dla otoczenia. AAC (Augmentative and Alternative Communication) – komunikacja wspomagająca i alternatywna – to nie rezygnacja z mowy, lecz jej uzupełnienie lub zamiennik. Dziecko lub dorosły wybiera na ekranie symbole, obrazki albo słowa, a aplikacja odczytuje je głosem syntetycznym. Ważne jest to, że AAC nie hamuje rozwoju mowy – badania wskazują na odwrotny efekt.

Metody AAC dzielimy na dwa obszary:

• High-tech – tablet, komputer lub dedykowany komunikator z aplikacją AAC (np. Mówik, Grid 3); umożliwiają generowanie mowy syntetycznej i dynamiczne plansze
• Low-tech – plansze komunikacyjne, książki symboli, karty PECS (Picture Exchange Communication System); nie wymagają prądu, sprawdzają się jako uzupełnienie lub w sytuacjach awaryjnych

Mówik 2.0 to polska aplikacja AAC na tablety z iOS i Android, tworzona z myślą o realiach polskiego języka i edukacji. Oferuje gotowe zestawy tablic dla różnych grup wiekowych i potrzeb, możliwość nagrania własnego głosu zamiast syntezatora oraz tryb skanowania (dla użytkowników switchy). Sprawdza się szczególnie dobrze u dzieci z autyzmem i porażeniem mózgowym na początku drogi z AAC.

Grid 3 (na Windows) i Grid for iPad to zaawansowane środowisko AAC z rozbudowaną integracją eye-trackingu i switchy. Rekomendowane dla starszych użytkowników, osób z ALS lub SMA, które potrzebują sterowania całym komputerem – nie tylko komunikacją. Mówik jest łatwiejszy we wdrożeniu; Grid daje większą kontrolę.

• Boardmaker 7 – profesjonalne narzędzie do tworzenia i drukowania tablic komunikacyjnych low-tech i high-tech
• SnapScene – komunikacja przez zdjęcia rzeczywistego środowiska użytkownika (domu, klasy, otoczenia)
• SymWord, SymWriter – pisanie wspomagane symbolami, przydatne w edukacji włączającej

Nie wiesz od czego zacząć? Umów bezpłatną konsultację w OWiT – pomożemy dobrać metodę i sprzęt do indywidualnych potrzeb. Skontaktuj się z nami.

Switche i urządzenia adaptacyjne

Przyciski i przełączniki umożliwiające sterowanie urządzeniami przez osoby z bardzo ograniczoną motoryką – głową, policzkiem, odechem lub śladowym ruchem ręki.

• Cosmo Switch, Big Switch Twist – duże kolorowe switche
• SimplyWorks – bezprzewodowy system switchy
• Adaptacyjny kontroler Xbox – do gier i terapii
• Bigtrack Wireless – trackball dla osób z ograniczoną motoryką

Specjalistyczne klawiatury

• orbiTouch – klawiatura obsługiwana bez użycia palców
• Clevy z ramką – klawiatura z separatorem klawiszy dla dzieci
• Maltron Single Handed – klawiatura jednoręczna (lewa lub prawa)

Technologie uniwersalne

Część urządzeń i oprogramowania wspiera osoby z różnymi rodzajami niepełnosprawności – są to tzw. technologie uniwersalne, adaptowane do indywidualnych potrzeb użytkownika.

• Tablety i komputery z systemami wspomagającymi (Apple iPad, Microsoft Surface, MacBook)
• ClassVR – gogle wirtualnej rzeczywistości do terapii i edukacji
• Aftershokz OpenMove – słuchawki kostne dla osób z problemami słuchu
• Dr Neuronowski – oprogramowanie do rehabilitacji kognitywnej
• Eyelearn / Eyefeel – aplikacje wspomagające uczenie wzrokowe

Dla kogo są technologie asystujące?

Technologie asystujące mogą pomóc każdej osobie, której niepełnosprawność lub schorzenie utrudnia codzienne funkcjonowanie. Wśród naszych użytkowników są m.in. osoby z:

• Niepełnosprawnością wzroku (ślepota, słabowzroczność, zwyrodnienie plamki)
• Niepełnosprawnością słuchu (głuchota, niedosłuch, głuchoniemota)
• Porażeniem mózgowym (MPD)
• Rdzeniowym zanikiem mięśni (SMA)
• Stwardnieniem zanikowym bocznym (ALS)
• Stwardnieniem rozsianym (SM)
• Autyzmem i zespołem Aspergera
• Niepełnosprawnością intelektualną
• Dysleksją i innymi specyficznymi trudnościami w uczeniu się
• Afazją po udarze mózgu
• Chorobą Parkinsona i innymi schorzeniami neurologicznymi
• Urazami rdzenia kręgowego i po wypadkach

Technologie asystujące korzystają również osoby starsze, które ze względu na wiek doświadczają trudności ze wzrokiem, słuchem lub motoryką.